Guido

Jadwiga Zgorzelska
Ópa wspómino robota na grubie

- Ópa, czamuś ty mi nigdy niy godoł, że tam na kopalni idzie tela ciekawych  rzeczy łobejrzeć?

- Dyć godoł żech, ino żodyn niy chcioł za bardzo słuchać. Óma  ino na tyn geltag czekała, niy powiym, bo sie boła, ło mie, jak kożdo baba, ale jak tam na dole wyglóndo, co my tam na tyj szychcie robiymy, to za bardzo niy chciała wiedzieć. A twoja mama, jak bóła dziołszkóm, to tyż miała inksze zainteresowania, zresztóm to je normalne. Tera, jak żech już łoziym lot je na pynzyji, to móm wóm łopowiadać ło grubie?

- Ja, ino że łoziym lot tymu  jo bół mały bajtel, to mie to niy mógło interesować. A tera widza, że to łokropnie ciynżko robota. Ciynżko i niybezpieczno.

- Co żes ty synek łoroz taki móndry? Kto ci ło robocie na grubie nałosprawioł?

- Byli my na wycieczce z całóm klasóm na kopalni Guido.

- Ja wiym, to je tyn skansyn, co idzie sie tam cało historia górnictwa łobejrzeć. To  sie ciesza, że wos tam zaprowadziyli . Tóż łopowiadej, synku co wyście tam na tyj grubie widzieli.

- Nojprzód my zjechali szolóm na poziom 170, tam my widzieli stajnie, roztomajte narzyndzia, kere już ino tam idzie łobejrzeć. Nojwiyncyj nos interesowały te kónie, co tak ciynżko musiały robić. Przewodnik łopowiadoł tyż ło kanarkach, kere łod metanu zdychały i już bóło wiadome, że trzeba uciekać, bo je niybezpiecznie. Nawet szczury sóm tam na dole pożyteczne, bo pryndzyj niż ludzie czujóm, że coś niydobrego moge sie zdarzyć.

-  Ja widza, że tyn przewodnik niy był głupi, musi sie znać na robocie.

-  Toć, że sie zno, to emerytowany sztajger.

-  Potym my zaś pojechali szolóm, na poziom 320. Tam my mógli łobejrzeć wrymbiarki, kómbajny  i inksze urzóndzynia.  Widzieli my jak fedruje taki kombajn Alpina. To je take larmo, że żodyn niy mógł zrozumieć  jak taki kómbajnista niy ogłuch.

- Ja, mieli my zabezpieczynia, coby niy łogłuchnońc i maski, coby niy wdychać tego marasu, ale i tak, żodyn górnik niy jest blank zdrowy jak idzie na pynzyjo.

- Widzieli my tyż obudowy, nojlepszo je polsko, urzóndzynia do odwadnianio i luftowanio kopalni. Potym my jechali podwiyszanóm kolyjkóm, takóm, kero wozi górników do przodka.  

Ópa, a mosz ty jeszcze twój bergmuniok? Jo by musioł policzyć te knefle, eli ich jest richtich dwadziścia dziewiynć

- Ja, to skuli świyntyj Barbary, bo łóna żyła ino dwadziścia dziewiyńć lot.  Kajś jest  jest we szranku, ale troszka mi tera jest za mały.

- Nasz przewodnik godoł troszka po naszymu, a wiysz, że w mojej klasie ino jo i Maciek umiymy godać.

- Tyż tego niy pojmuja,  czamu ludzie wstydzóm się godać . Zdowo im się, że jak zapómnóm ło ślónskij godce, to mogóm udować intyligyntniyjszych. Jak jo bół bajtel, to nóm we szkole niy wolno było godać, a i tak w dóma i na placu kożdy godoł.

- Wiysz, ópa my teraz mómy we szkole taki nowy przedmiot, uczymy się ło historii Ślónska , a te, co niy umióm,  uczóm sie troszka godać. Bydymy robić przedstawiynie, jo byda Skarbnikiym. Ciesza sie, bo tam na kopalni tyn przewodnik nóm trocha ło nim łopowiadoł.  

- Ło Skarbniku szło by długo bajdurzyć.  Jo myśla, że to łón mie uratowoł, jak nos w dziwiyndziesióntym trzecim  w grudniu przisuło.  Było tómpniyncie, wielkie larmo, a potym ino ćma. Szłapy żech mioł połómane, ale żech nic niy czuł. Bóło nos tam łoziymnastu. Niy wiym, jak długo my czekali, ale jak ratowniki nos znodli, to jo myśloł, ze to Świynty Pyjter po nos prziszoł. Wyratowali nos, ale jednego  ślepra i dwóch hajerów tak fest zasuło, że łóni już potym poszli na rynta. Godóm, ci, synek, kopalnia to je niybezpieczne miejsce. Jo by ci mógł wiela takich wspómniyń łopowiedzieć. Niy wszystkie mieli tela szczynśció.  Pamiyntóm pogrzyb Jorgusia Dudzika, trzidziści dwa lata mu bóło.

- To bół ópa łod Damiana?

- Ja, Dudziczka potym sama dzieci wychowywała, niy idzie pedzieć na porzóndnych ludzi wyrośli, ale jak Marian, łod Damiana tata chcioł iść robić na gruba, to łóna o mało niy łogłupła, ale niy udało ji sie synka  przekónać, co by  niy szoł do technikum górniczego. Potym jeszcze na politechnice sztudyjowoł, ale  na koniec niy chcioł słyszeć ło inkszyj robocie. Sztajgrym bół na Makoszowach. Tera je naczelnym na Bielszowicach. Fajno kariera,  ale łod niygo matka durch się ło niygo staro, coby zaś co złego się niy przitrefióło.

- Nasza pani godała, że bydymy się spotykać z z ciekawymi Ślónzókami, coby nóm ło swoim życiu trocha połopowiadali.  Prziszołbyś dó nos, do szkoły?

- Ja, czamu niy. Ino co jo moga pedzieć, prawie kożdy w twoij klasie mo ópy, taty, abo ujka, co robi abo robiył na grubie.

- Ale żodyn tak piyknie niy godo.

- Ja, to je prowda, że godka sie traci. Muszymy ratować nasz piykny jynzyk.

- Powiym  pani, łóna do ciebie zadzwóni. Byda sie mógł poasić przed kolegami. Ino musisz spasować tyn  bergmuniok, możno jeszcze go łobleczesz.

Urszula Jaksik
Dwadzieścia dziewięć guzików

Nie wiedziałam, że galowy mundur górnika ma dwadzieścia dziewięć guzików. To na pamiątkę świętej Barbary, ich patronki, która zginęła mając 29 lat. Nie wiedziałam, że  skrzyżowany młot i kilof widniejący na czapce górniczej mojego ojca nazywa się kupla. Tyle rzeczy nie wiedziałam, dlaczego? A powinnam. Barburka była zawsze wielkim świętem w naszej rodzinie. Mój ojciec całe swoje zawodowe życie pracował w kopalni, codziennie zjeżdżał szolą pięćset metrów pod ziemię, nawet w niedziele i święta.

            Dziś przekonałam się, że nie jest to przyjemny zjazd. Ciasna, metalowa klatka trzęsie się, głośno skrzypi opadając w dół w całkowitych ciemnościach. Z każdym metrem robi się chłodniej.

Z grupą znajomych zwiedzaliśmy kopalnię Guido w Zabrzu. Na własne oczy przekonaliśmy się jak ciężka jest praca górnika i jak odpowiedzialna, bo nieprzewidywalna, niebezpieczna. To nieustająca walka z Matką Naturą.

Szliśmy chodnikami na kilku poziomach przenosząc się w czasie. Przewodnik pan Mirosław Żur bardzo obrazowo wprowadzał nas w tajniki pracy pod ziemią. Byliśmy świadkami zmian wprowadzanych wraz z rozwojem techniki. Na szczęście dawno minęły czasy gdy wykorzystywano zwierzęta: kanarki, które swoim życiem płaciły, informując o obecności zabójczych gazów, konie, które ciągnęły wagony z urobkiem, szczury, które swoją ucieczką alarmowały o niebezpieczeństwie zalania wodą. Prąd elektryczny wyparł oliwne karbitki, taśmy - drewniane taczki i wanny. Do dzisiaj górnicy używają łopat i kilofów, chociaż ze ścianami rozprawiają się kombajny.

Przekonaliśmy się że tam, trzysta, pięćset czy tysiąc metrów pod ziemią potworny hałas uszkadza słuch, pył dostaje się do płuc i uszkadza wzrok, są miejsca, gdzie temperatura jest bardzo wysoka i chodniki gdzie silne przeciągi wywołują dreszcze. Ale to nic, najgorsze jest to poczucie nieustannego zagrożenia, każdy odwiert, wybuch dynamitu, każde niezaplanowane pękniecie ściany może sprawić, że dla górnika będzie to ostatni zjazd, ostatni dzień życia, bo możliwości ucieczki są niewielkie. Ludzie tam pracujący muszą być nie tylko sprawni fizycznie, ale przede wszystkim silni psychicznie i wyjątkowo odpowiedzialni. Muszą ufać sobie wzajemnie, bo błąd, niefrasobliwość jednego, może zabić wielu.

Z wielką ulgą wyszłam z ciemnej szoli na świat zalany słońcem, wciągnęłam ożywcze powietrze i przywitałam śpiew ptaków. Z wielkim wzruszeniem pomyślałam o swoim ojcu, zrozumiałam jego pasję uprawiania ogródka. Nas dzieci nie wtajemniczano w te sprawy, my byłyśmy świadkami wielkiego lęku, paniki mamy, gdy ojciec nie wracał o określonej porze do domu. Najważniejsza była wtedy informacja, że wyjechał na powierzchnię, a telefony w domach były rzadkością. Nas obowiązywała cisza, gdy ojciec spał w pokoju po nocnej zmianie. Życiem codziennym kierowała mama, ale najważniejsze decyzje trzeba było konsultować z ojcem, to on miał decydujący głos w rodzinie.

Po tej wycieczce uświadomiłam sobie jak wspaniałym człowiekiem był mój skromny, małomówny ojciec, jak bardzo musiał nas kochać, chociaż nie potrafił okazywać swoich uczuć, udowadniał to każdym dniem pracy. Mój ojciec zginął tam, na dole.

Zofia Tomaszek

Kraina geograficzna Śląsk, zawsze kojarzyła mi się z regionem brudnego miasta, zanieczyszczonego powietrza, zamożnością rodzin górniczych, pracujących mężów i niepracujących żon- „kobity jak piec”, mąż jak” przecinek”. Nigdy nie zastanawiałam się jakie życie tętni pod ziemią, mając jedynie świadomość, że górnik wyjeżdża na wierch, po szychcie umorusany i zmęczony.

Możliwość zwiedzania podziemi kopalni Guido na poziomach stosunkowo płytkich, bo 170 i 320 metrów pod ziemią uświadomiła mi w jakich nieludzkich warunkach pracują ludzie, chociaż zabezpieczani środkami bhp, to jednak bez jakiejkolwiek gwarancji, że zjazd pod ziemię zakończy się powrotem pod nieboskłon.

Przewodnik, miły człowiek, zapewne górniczy emeryt, były pracownik nadzoru-górniczą gwarą opowiedział grupie o systemie pracy pod ziemią, ewolucyjnych zmianami technik urobku węgla, udoskonalaniu usprzętowienia, urządzeń sygnalizacyjnych itp.

Najbardziej przygnębiającymi dla mnie były opowieści o losach zwierząt i ludzi zniewolonych do pracy pod ziemią. Można powiedzieć, że najlitościwszy los spotykał kanarki, które w krótkich odstępach czasu po zetknięciu się z metanem ginęły.

Wobec koni nie było żadnej humanitarnej alternatywy.

Konie sprowadzane z Irlandii, o grubej kości, masywnym ciele przystosowane z natury do ciężkiej pracy sprowadzane były do podziemi w bardzo stresujących warunkach. Wiązane były linami i w pozycji pionowej, z zawiązanym pyskiem spuszczane były pojedynczo w dół. Transport taki trwał ok. cztery godziny.

Adaptacja do ciemności polegała na zawiązywaniu oczu konia na okres ok. 4-ch tygodni. Do roku czasu koń siłą rzeczy ślepł, a jego poruszanie się po „zakładzie pracy” odbywało się wyłącznie w towarzystwie człowieka.

Po kilku latach powrót na powierzchnię możliwy był wyłącznie częściach stanowiących porcje żywnościowe dla lisów.

Były lata w których na podstawie rozkazu Ministra Obrony Narodowej zapewniano wykonanie planu dostaw węgla na potrzeby wojska przymusowymi poborami do odbycia pracy w kopalni w ramach służby zastępczej.

Było to koszmarne zniewolenie człowieka.

W podziemiach zwiedzanej kopalni urządzono wystawę upamiętniającą powyższe fakty.

Szczególnie wzruszającym dokumentem jest wiersz autorstwa Franciszka Jerzego Stefaniuka, poświęcony Żołnierzom-Górnikom, który zamieszczam poniżej.

O warunkach pracy napisał własnoręcznie zniewolony do batalionu pracy p. Jerzy Muszer, co również załączam do niniejszej informacji z pobytu w kopalni

Zachęcam do chwili refleksji !!

Barbara Waksmańska

Jestem pod wrażeniem. Nigdy nie byłam w kopalni węgla. Spodziewałam się wszechogarniającego pyłu węglowego. Nic takiego.
Kopalnia jest teraz tylko atrakcyjnym obiektem turystycznym, gdzie laik może sobie unaocznić jak wygląda fedrowanie, także na przodku. No i demonstracja pracy urządzeń górniczych, jazda szolą i podwieszaną kolejką górniczą i opowieści kompetentnego i dowcipnego przewodnika. Nie do przecenienia.

2 łyżki dziegciu:
- spodziewany popas w najgłębiej położonym w Europie pubie /320 m/ nie doszedł do skutku, gdyż pub był szczelnie wypełniony /do samego baru/ młodzieżą harcerską festiwalową jakowąś. Prawdziwa to przykrość, bo tutejsze górnicze piwo Guido jest warte grzechu ponoć...

- spodziewany ogląd monodramu "Synek" również nie doszedł do skutku, gdyż obsługa nie była w stanie sprecyzować godziny rozpoczęcia spektaklu planowanego na godz.13.00 /poślizg wyniósł jak się okazało ok 1,5 godz /,a wynajęty przez naszą krakowską grupę bus nie mógł czekać w nieskończoność. Prawdziwa to przykrość. Spektakl po śląsku to prawdziwy rarytas dla nas miał być...
Zwłaszcza w takich "okolicznościach przyrody"...

 

A.S.
Jest pięknie, kopalnię pokochasz; a zwiedziwszy wspomnienia niezwykłe na zawsze zachowasz!

Kopalnia to miejsce ciemne, ogromne, rozlegle i skomplikowane. Zjazd w ciemności, labirynt kanałów, chodników, pokładów, systemy transportu, wentylacji, odwadniania, pompowania, oświetlania i zabezpieczania. Szyby, szole, pompownie, tamy, liny i Alpiny. Jak wszystkie drogi prowadzą do Rzymu, tak wszystkie chodniki w kopalni prowadzą do miejsca najprzedniejszego, jądra tej ciemności, czyli przodka. Tam rozgrywa się najważniejszy akt dramatu, sens istnienia kopalni - fedrowanie. Kiedyś ręcznie, kilofem, łopatą, potem konie miały tu swój dramatyczny epizod, dziś maszyny i kombajny zastępują pracę ludzi i zwierząt.

Kopalnia to miejsce, które budzi podziw i szacunek. Podziw dla pracy i solidarności. Tu nie ma miejsca na złą pracę, tu każdy chodnik musi być obudowany należycie, a lina sprawdzona, bo przecież chodzi o bezpieczeństwo siebie i innych. To miejsce, gdzie czuje się szacunek do matki natury. A natura nie daje za wygraną i niekiedy przypomina o sobie. Wtedy pomrukuje, trzeszczy, skrzypi, grozi wybuchem, zawałem czy zalaniem. Człowiek nauczył się odbierać jej sygnały, przewidywać jej zachowanie i zabezpieczać siebie. Niekiedy natura wygrywa, a człowiek jest pokonany. Więc prosi patronkę o opiekę. Jest taka święta, która strzeże górników - to święta Barbara. Jej kaplica jest w każdej kopalni. Kopalnia to miejsce święte, tu każde pozdrowienie brzmi „Szczęść Boże”.

Górnik to brzmi dumnie. Ten etos górniczy istnieje jeszcze tylko na Śląsku, a stereotyp górnika jako człowieka prymitywnego, niewykształconego, może postrzegać tylko ten, kto nigdy nie był w kopalni. Prawda, pracuje niekiedy ciężko fizycznie, ale dzisiaj jest to człowiek kompetentny i fachowy, operator maszyn, skomplikowanych kombajnów. Utrzymanie w ruchu tak skomplikowanego podziemnego systemu wymaga umiejętności i doświadczenia. Ale przede wszystkim górnik to człowiek prawy. Tu nie ma miejsca dla słabych charakterów, tu znajduje się prawdziwą solidarność. Tu młody ceni starszego kolegę za jego doświadczenie i uczy się rozumieć kopalnię. Tu młody kultywuje tradycję ojca i dziada, tu etos kopalni przechodzi z ojca na syna.

Kopalnia to miejsce pamięci o 200 tysiącach młodych ludzi, którzy stracili tu zdrowie i życie skazani na pracę ponad siły przez nieludzki system i tych, którzy mu służyli. Na szczęście są inni ludzie, dzięki którym ta historia ujrzała „światło dzienne” w formie Izby Pamięci. W tym miejscu ma ona ogromną wymowę.

Nie wiem jak długo przetrwają kopalnie, jak długo człowiek będzie z nich korzystał, wynosił na powierzchnię czarne złoto, ale póki istnieją – czapki z głów.

Izabella Bociańska

Sobotni zamglony, deszczowy poranek w Krakowie. Wybieramy się po kolejną przygodę. Jakże inną od pozostałych.

Zmierzamy autostradą łączącą Kraków ze Śląskiem. Za oknem niezwykle piękna wiosna wybuchła gwałtownie od ciepłego słońca i często padającego deszczu. Mijamy hektary żółtych pól rzepaku, biało- różowe kwitnienie drzew owocowych i ten jedyny w swoim rodzaju odcień wiosennej zieleni pól i drzew. Jest tak pięknie, że z zachwytu chce się krzyczeć.
Naszym celem jest zabytkowa kopalnia węgla kamiennego GUIDO w Zabrzu. Została założona w 1855 roku przez hrabiego Guido Henckel von Donnenmarcka. Przyjęła nazwę od imienia swojego założyciela.
Dostajemy hełmy górnicze i świetnego przewodnika pana Żura, który o kopalni wie wszystko bowiem tę pracę zna z autopsji.
Windą górniczą ( szolą ) zjeżdżamy na poziom 170. Posuwamy się w głąb podziemi wykutych w litej skale. Oglądamy dobrze zachowane stajnie końskie XIX wiecznej kopalni, narzędzia, lampy, sprzęt ratowniczy.
Przed nami odsłania się geologiczna budowa skał tego podziemnego świata.
Na tym poziomie od 2009 roku można oglądać ekspozycję poświęconą pamięci represjonowanych politycznie żołnierzy- górników. Dowiadujemy się o prawdzie długo ukrywanej- jak władza ludowa traktowała "nieprawowiernych i potencjalnie zagrażających".
Kolejnym etapem zwiedzania jest poziom 320. To drugi najgłębszy poziom kopalni wydrążony na przełomie XIX i XX wieku z dwoma wyrobiskami połączonymi korytarzami o łącznej długości 2,5 km. Część trasy pokonujemy jedyną w Europie podwieszaną kolejką górniczą. Na tym poziomie poznajemy rozwój techniki górniczej od XIX wieku, oglądamy drewniane obudowy wyrobiska- polskie, niemieckie, szwedzkie. Dowiadujemy, że polskie są najlepsze i najtrwalsze.
Schodząc w dół wyrobiska poznajemy najstarsze urządzenia transportowe; zgięci w pół wchodzimy do wyrobiska o wysokości ok. 1 m. Uczestniczymy w prezentacji pracy skomplikowanych maszyn i urządzeń górniczych. Oglądamy i dotykamy ścian z żyłami czarnego węgla.
Wychowana w sąsiedztwie Śląska, wciąż obcowałam z tematyką pracy pod ziemią górników- ojców koleżanek i kolegów.
Podczas wycieczki do kopalni w pełni pojęłam te opowieści. Nadludzko ciężka praca, ciemno, niebezpiecznie, przygnębiająco, przerażająco. Obecnie postęp techniki ułatwił w znacznym stopniu pracę ludzi a ocalił zwierzęta, których nie wolno już zatrudniać w kopalniach. Trudno mi wyobrazić sobie 20- 25 letnią pracę człowieka w tak niesprzyjającym ludzkiemu organizmowi środowisku.
Wizyta w kopalni była niezwykłym doświadczeniem.
Wracamy tą samą piękną trasą i urok wiosny uderza szczególnie po doświadczeniu przytłaczających podziemi kopalnianych.
Napłynęła refleksja, że ten nieprzyjazny, groźny świat, przed 220 milionami lat, tworzył podobną dzisiejszej, kwitnącą oazę.

Romana Cieśla
Moje wrażenia ze zwiedzania Kopalni GUIDO w Zabrzu

W kopalni węgla kamiennego byłam po raz pierwszy. Jednak podziemia kopalniane nie były dla mnie nowością. Bywałam wcześniej wielokrotnie w kopalniach soli. Robiłam nawet uprawnienia przewodnika po trasach turystycznych kopalń soli w Wieliczce i Bochni. A zatem zjazd pod ziemię, zasady bezpieczeństwa i zachowania się na dole oraz ogólne zasady wydobycia i transportu urobku kopalnianego były mi dobrze znane. Ale co prawda zjeżdża się w dół „szolą” tak samo, ale tam na dole jest już inaczej.
Pierwszym spostrzeżeniem, które nasunęło mi się już po przejściu kilkudziesięciu metrów trasy turystycznej był brak widoku surowca, czyli węgla. Wszystkie chodniki, pochylnie i komory były szczelnie wypełnione obudowami górniczymi. Dopiero pod koniec zwiedzania zobaczyłam gdzieś pod ociosem trochę miału węglowego i kilka kawałków „czarnego złota”. W kopalniach soli jest ona jeszcze wszechobecna – z racji innej struktury górotworu.
Z kopalni GUIDO w Zabrzu wywiozłam (na powierzchnię i do Krakowa) wiele wrażeń. Najważniejsze dotyczą niezwykle ciężkich warunków pracy górników pod ziemią oraz współistnienia ludzi i zwierząt w kopalni.
Oczywiście praca ludzi na dole była i jest ekstremalnie trudna, powiedziałabym jest nieludzka - bo ludzie nie powinni pracować w takich warunkach. To dla mnie straszne, że z powodu potrzeby pozyskania różnych ważnych dla życia kopalin człowiek musiał drążyć głęboko pod ziemią tysiące kilometrów dziur i korytarzy w ciągłym zagrożeniu życia. To właściwie niegodne człowieka. Sądzę, iż dlatego właśnie górnicy już na powierzchni zachowywali się zawsze ze szczególną godnością, która pozwalała im odreagować lęki i upokorzenia przeżywane w czasie pracy pod ziemią. Górnicy do dzisiaj posiadają szczególny honor górniczy i żywią wobec siebie samych szczególny szacunek. Myślę, że wynika to głównie z szacunku do życia, które w ich zawodzie tak łatwo można utracić.
Kolejna refleksja związana jest z pracą zwierząt, czyli koni, które były wykorzystywane do transportu pod ziemią. Los koni był straszny, jeszcze gorszy niż ludzi. Koniki górnicze prawie nigdy nie wracały na powierzchnię. Skazywano je na kilka lat morderczej pracy i dożywocie w ciemności. Rzadko wywożono je z powrotem na górę. Bardzo przykra była dla mnie ekspozycja z makietą naturalnej wielkości konia spuszczanego na pasach w dół. Co za okrutny widok ! Uważam, ze nie należy tego widoku zwiedzającym przypominać, a już na pewno dzieci nie powinny tego oglądać.
Roma Cieśla Strona 2
Ta ekspozycja pokazuje uprzedmiotowienie zwierzęcia, koń jest spuszczany w dół jak rzecz, jak narzędzie do pracy, a przecież on był żywy. W nienaturalnej pionowo-skośnej pozycji, unieruchomione, skrępowane pasami zwierzę było spuszczane pomału pod ziemię. Trwało to aż cztery godziny, cztery godziny męki żywego stworzenia. Przy tej ekspozycji można zapomnieć, jak bardzo wrażliwymi, czującymi stworzeniami, odczuwającymi szczególnie boleśnie cierpienie, huk i hałas są właśnie konie. Dla mnie ta ekspozycja w kopalni GUIDO jest zbędna. Wystarczyłby słowny opis pracy koników z wyrażeniem wdzięczności, czy nawet pewnego hołdu za wkład pracy tych zwierząt w górniczy trud. Zamiast tego usłyszałam, że konie miały zwykle odrapane i poobijane boki - przewodnik nazwał to ciekawostką (sic!). Mam nadzieję, że ludzie pracujący pod ziemią okazywali koniom przynajmniej taki szacunek jak szczurom kopalnianym.
A szczury były ważne, bo sygnalizowały ludziom niebezpieczeństwo. Górnik nigdy nie zabijał szczura; cenił go za zmysł wyczucia zagrożenia i wybaczał nawet kradzież żywności. I tu przykra refleksja na temat natury ludzkiej - dopiero stan zagrożenia życia i pewne uzależnienie od zwierzęcia skłania człowieka do okazywania mu większego szacunku i traktowania jak żywą istotę.
Poza tymi najważniejszymi, humanitarnymi refleksjami, pozostały mi bardzo ciekawe dla mnie wrażenia związane z językiem, słownictwem i nazewnictwem stosowanym w kopalni. Język roboczy górników na Górnym Śląsku jest mieszaniną gwary śląskiej i zapożyczeń niemieckich. Wiele nazw to swojskie, zmiękczone określenia oryginalnych niemieckich terminów, np.: szychta, sztajger, kołkastla, krajzyga, majzel, szlaubyncjer itd. Dla mojego ucha pięknie brzmią takie słowa jak: gieltak, zol, wic, mantel; jak również te o czysto słowiańskim pochodzeniu: wieczerza, żymła, krupniok, istny, kole, godać… Dobrze, że górnicy i Ślązacy lubią kultywować swoją odrębną, ciekawą kulturę, mowę i zwyczaje. Niestety nie dowiedziałam się tylko jakie jest pochodzenie technologicznej nazwy systemu wentylowania przodków górniczych - „lutniociąg”. Domyślam się, że chodzi o dopływ i odpływ powietrza szczelinami w rurach na podobieństwo instrumentu muzycznego; pewnie przejęto tutaj zasady stosowane od dawna w lutnictwie.
Trasa turystyczna kopalni GUIDO daje możliwość zdobycia wielu ciekawych wiadomości i pogłębienia wiedzy o tym w jakim mozole człowiek czyni sobie ziemię poddaną, a zarazem rodzi refleksję, czy nie zanadto eksploatujemy ziemię oraz naszych braci mniejszych.

Krystyna Pieniążek
Człowiek człowiekowi katem – wielokrotnie skrzywdzeni

Najniżej w Europie położona trasa turystyczna, w zabytkowej kopalni węgla kamiennego - Guido w Zabrzu. Przymiotników w stopniu najwyższym opisujących ją nie brakuje, od „najgłębiej położona impresaryjna teatralna scena oraz najlepsze brzmienie muzyki" po „kameralne miejsce spotkań i najgłębiej położony pub w Europie”.

Oferta rozszerzona: edukacyjna i komercyjna; obydwie obejmują segmenty usług przeznaczone dla odmiennych grup klientów od dzieci, przez młodszą i starszą młodzież, po cztery pakiety usług dla VIP-ów. Gdzieś po drodze w ofercie zniknął zwykły zjadacz chleba, zwykły turysta, ale gdy stworzyć grupę, będą to ludzie w różnym wieku - z przewagą osób starszych, mających różny bagaż doświadczenia. Oferta jest tak szeroka, że teoretycznie każdy powinien znaleźć coś szczególnego dla siebie. Dużą rolę w rozbudzeniu i utrzymaniu zainteresowania ma przewodnik – doświadczony górnik umiejętnie wzbudza zainteresowanie, intuicyjnie wyczuwając profil zainteresowań grupy.

Na każdym kroku widać współdziałanie organizatorów, co przydaje autentyczności i pobudza wyobraźnię zwiedzających – tak porozumiewają się ludzie pracujący razem, pod ziemią, zagrożeni nieprzewidywalnymi zjawiskami przyrodniczymi. Rytuał, rutyna i zbratanie pracujących, zastępuje umysł zmęczony nienormalnymi warunkami, niedostatkiem tlenu, hałasem, zapyleniem, napięciem wywołanym lękiem, przed nieprzewidywalnym i nadludzkim zmęczeniem.

Im starszego okresu wydobycia dotyczy prezentowana część zwiedzanej trasy, tym bardziej widać ile zależało od specyficznej jedności ludzi, zwierząt, naturalnych elementów otoczenia, choćby drewna używanego do stemplowania chodników. Także, jak wiele się zmieniło od strony techniki i technologii wyrąbywania , transportu i wydobywania węgla na powierzchnię, ochrony przed zagrożeniami jak gazy, woda, ruchy tektoniczne. Nadal jednak potrzebna jest organizacja, podział ról, hierarchia, tu nie ma miejsca na demokrację, ważny jest jednak instynkt oraz zaufanie i wiara w innych – kamratów i, bez przesady, w dobre duchy kopalni i jej opiekunek św. Barbary i Kingi.

Ale ten porządek, moim zdaniem, został pogwałcony podwójnie, pod ziemią i na powierzchni. W przygotowaniu muzeum nie zapomniano o cudach historii ziemi i powstawania jej cennych dla człowieka zasobów, rozwoju techniki, metod ochrony życia i bezpieczeństwa, roli duchów, zwierząt - od inteligentnych szczurów, delikatnych kanarków, po pracowite konie; klientach muzeum od dzieci, przez młodzież, po tzw. VIP-ów, którym przygotowano chyba najbogatszą ofertę. Pod ziemią, losom ludzi wyklętych poświęcono - jakby wstydliwie i zbyt pobieżnie pokazywaną, „izbę pamięci”; jako „ciekawostkę” przedstawiono w niej selektywnie dobrane „tableau” – fotografie osób, na ogół wyróżniających się z różnych powodów, może kilkadziesiąt twarzy, postaci o których dowiedzieć się można też z prawie identycznych, pisanych jak przez kalkę informacji w Internecie. Nazwiska wysoko postawionych katów tam są, ale sądu nad nimi już nikt nie może przeprowadzić., Nie znalazłam jednak nigdzie we wspaniałym muzeum, ani Internecie pełnej listy bodaj tych, którzy skrzywdzeni zostali w najbliższych kopalniach Śląska. Ich duchy towarzyszyły mi od wyjścia z sali „pamięci” do końca wędrówki pod ziemią. Nie okazywałam zainteresowania świetną techniką dalszej prezentacji, bo nie mogłam zapomnieć, że ukochane przeze mnie konie, przed transportem pod ziemię, były przez dwa tygodnie dobrze żywione, zasłonięcie oczu miało je oswoić z czekającą, do śmierci ciemnością, po pracy dostawały obrok, miały sucho i czysto pod kopytami, żyły krótko, ale otoczone troską i na pewno miłością. Tymczasem, tysiące młodych wyklętych, do kopalni wywożono, bez uprzedzenia, adaptacji, do pracy przez siedem dni w tygodniu, lub na zmianę po połowie dnia pod ziemią i udręczanie ćwiczeniami wojskowymi przez resztę dnia. Skazywano na strach, niedojadanie, byle jaki przyodziewek, pogardę i brutalność komenderujących, podejrzliwość, bo i to zadbano, miejscowych górników – często prosto ze słońca, wolności w różny sposób bujnej, tym boleśniej traconej.

Na powierzchni, po wyjeździe w kopalni, dramatycznym kontrastem, z tym co wcześniej i bogactwem oferty dla VIP-ów, na głazie, który jakby się przypadkiem zabłąkał - mała tabliczka, zapisana - jak na ironię, złotymi literami; upamiętniająca, nie tyle ludzi, co fakt wyklęcia ich i pochwałę tych co zadbali, by przez nich zaistnieć.

Brzmi to brutalnie i jest nawet niesprawiedliwe, ale moje słowa są buntem za brak tablicy z nazwiskami tej rzeszy zniewolonych i odczłowieczonych, skazanych w Polsce jak za cara, na przymusową pracę, upodlenie, nadludzko ciężką i niebezpieczną pracę i tego skutki. Tablica nie kosztuje wiele, miejsca dużo, w kopalni bywają turyści i goście imprez biznesowych, artystycznych i zabaw; nazwiska znane, wyobraźni brak. A Guido – atrakcja turystyczna, zostawia w pamięci, zwłaszcza młodych tylko jednego, do pewnego stopnia na szczęście dobrego, ducha. I chwała mu, ale oby kiedyś nie goniły nas i tych młodych, duchy upodlonych, bo nie służalczych i niezależnych, których „pochodzenie społeczne, oblicze polityczne i moralne oraz przeszłość polityczna kwalifikowała np. do służby zastępczej”, lub więzień.

Antoni Niedziałkowski
Guido – Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego w Zabrzu

Pomysł zwiedzania kopalni Guido wydał mi się mało atrakcyjny gdyż byłem już pod ziemią w dwu kopalniach – w Wieliczce i w Bochni, a ponadto  termin kolidował z moimi wcześniejszymi zobowiązaniami. Mijały dni i pomysł wyjazdu do kopalni Guido, kopalni węgla kamiennego czyli prawdziwej kopalni,  żył we mnie własnym życiem wykonując krecią robotę przekonywania. Zmieniły się okoliczności, zaplanowane w terminie wycieczki, zajęcia przesunęły się, a mój przyjaciel zgłosił chęć zwiedzenia kopalni i w ten to sposób zdecydowałem się i ja. I co, ano nie żałuję. Uczestniczyłem bowiem nie tyle w wycieczce po dawnej kopalni węgla kamiennego co w podziemnym spacerze edukacyjnym, który wiele mnie nauczył.

Zwiedziliśmy oba poziomy kopalni zjeżdżając najpierw na 170 a następnie na 320 metrów. Naszą grupę prowadził emerytowany wieloletni pracownik nadzoru kopalni, który ze swadą, bogatym językiem zapoznał nas z historią górnictwa od momentu powstania kopalni
w 1855 roku do chwili obecnej. Poznaliśmy i oglądnęliśmy między innymi:

  • ekspozycję górniczych narzędzi, lamp, sprzętu ratowniczego, górniczych strojów paradnych, wystawę geologiczną oraz stare maszyny i urządzenia, niektóre z nich sprawne do dzisiaj
  • stajnie koni, pracujących kiedyś w kopalni, ich transport z powierzchni w głąb kopalni
  • pozorację strzelania jakim kiedyś odspajano urobek od calizny
  • różne rodzaje obudów górniczych zabezpieczających drążone korytarze od najstarszych do współczesnych, zmechanizowanych
  • pokaz pracy współczesnych maszyn górniczych; kombajnu ścianowego, kombajnu chodnikowego Alpina AM 50 oraz towarzyszących im urządzeń transportowych

W sumie wiele się dowiedziałem o pracy górnika i zagrożeniach z nią związanych, ale to tylko namiastka, wstęp do poznania specyfiki tej jakże trudnej i ryzykownej pracy. Żadna najlepiej przygotowana kopalnia-muzeum nie odda klimatu i obaw towarzyszących zjazdom na szychtę w czynnej kopalni. Dla ich poznania trzeba by zostać górnikiem lub przynajmniej być w prawdziwej kopalni wraz z górnikami towarzysząc im przy pracy. Gdy to niemożliwe pozostaje wyobraźnia.

Spacerując po Guido, korytarzami szerokimi, wąskimi, w górę i w dół, potykając się o nierówności uderzając kaskiem w niskie sklepienia, oglądając pracujące maszyny i taśmociągi oraz słuchając ich hałasu, oczyma wyobraźni widziałem wiele potencjalnych zagrożeń dla zdrowia i życia pracujących w tych warunkach ludzi. Próbowałem wyobrazić sobie co czują górnicy pracując pod ziemią w ogromnym bezustannym hałasie, często wysokiej temperaturze, w otoczeniu będących w ruchu maszyn i urządzeń, których awaria w każdej chwili może spowodować wypadek powodujący inwalidztwo, a nawet śmierć. Jak czują się w zawale oczekując na pomoc w ciemności i niepewności czy dotrwają do jej nadejścia, bo że po nich idą koledzy to wiedzą na pewno. I nie starczyło mi wyobraźni. To trzeba przeżyć samemu by zrozumieć Ich trud.

Dodaj komentarz

Plain text

  • Znaczniki HTML niedozwolone.
  • Adresy internetowe są automatycznie zamieniane w odnośniki, które można kliknąć.
  • Znaki końca linii i akapitu dodawane są automatycznie.
3 + 7 =
W celu utrudnienia rozsyłania spamu przez automaty, proszę rozwiązać proste zadanie matematyczne. Dla przykładu: 2+1 daje 3.